Sağlık hizmetleri, bireylerin yaşam hakkı ve kamu düzeni ile doğrudan ilişkili olduğundan, Türkiye’de sıkı bir hukuki denetime tabidir. Bu bağlamda, ruhsatsız olarak sağlık hizmeti verme suçu, 3359 Sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu’nun Ek 11. Maddesi ile düzenlenmiştir. Bu suç, sağlık hizmetlerinin yetkili ve ruhsatlı olmayan kişiler tarafından verilmesini veya yetkisiz kişilere bu hizmetlerin yaptırılmasını kapsar. Özellikle tıp doktoru, diş hekimi, eczacı, hemşire gibi meslek gruplarının ruhsatsız çalışması veya bu kişilerin yetkisiz kişilere hizmet verdirmesi hukuki yaptırımlara neden olur.
3359 Sayılı Kanun ve Ek 11. Madde
7 Mayıs 1987 tarihinde kabul edilen 3359 Sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu, Türkiye’de sağlık hizmetlerinin temel esaslarını düzenleyen ana yasal metindir. Kanun, sağlık hizmetlerinin eşit, kaliteli ve etkin bir şekilde sunulmasını amaçlar. Ek 11. Madde ise, 2 Ocak 2014 tarihli ve 6514 Sayılı Kanun ile kanuna eklenmiş olup, ruhsatsız veya yetkisiz sağlık hizmeti sunumunu cezalandırmayı hedefler. Bu madde, Milli Savunma Bakanlığı hariç, kamu ve özel sektördeki tüm gerçek ve tüzel kişileri kapsar.
Madde şu şekildedir:
“Sağlık hizmeti sunumu ile ilgili tüm iş ve işlemler Sağlık Bakanlığınca denetlenir. Olağanüstü durumlarda mesleğini icraya yetkili kişilerce acil sağlık hizmeti ulaşana ve sağlık hizmeti devamlılık arz edene kadar verilecek olan sağlık hizmeti hariç, ruhsatsız veya yetkisiz olarak sağlık hizmeti veren veya verdirenler, bir yıldan üç yıla kadar hapis ve yirmi bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılır. Özel izne tabi hizmet birimlerini ve sağlık kuruluşlarını Sağlık Bakanlığından izin almaksızın açan veya buralarda verilecek hizmetleri sunanlar iki yüz elli bin Türk lirasından az olmamak üzere bir önceki aya ait brüt hizmet gelirinin yarısına kadar idari para cezası ile cezalandırılır.”
Bu metin, ruhsatsız sağlık hizmeti sunumunun hem cezai hem de idari yaptırımlarla karşılanacağını açıkça ortaya koyar.
Ruhsatsız Sağlık Hizmeti Verme Suçunun Unsurları
Maddi Unsur: Ruhsatsız veya Yetkisiz Faaliyet
Suçun maddi unsuru, Sağlık Bakanlığı’ndan gerekli ruhsat veya izin alınmadan sağlık hizmeti sunulmasıdır. Sağlık hizmeti kavramı, geniş bir yelpazeyi kapsar: muayene, teşhis, tedavi, cerrahi müdahale, diş hekimliği hizmetleri ve benzeri faaliyetler bu kapsamda değerlendirilir. Ancak, maddede bir istisna öngörülmüştür: Olağanüstü durumlarda (örneğin doğal afetler veya acil durumlar), yetkili kişilerce acil sağlık hizmeti sunulması suç teşkil etmez.
Örneğin, bir diş hekimi diplomasına sahip olsa bile, Sağlık Bakanlığı’ndan ruhsat almadan muayenehane açarsa, bu madde kapsamında suç işlemiş olur. Aynı şekilde, bir tıp merkezi veya klinik, gerekli izinler olmadan faaliyet gösterirse, hem işletme sahipleri hem de burada hizmet verenler sorumlu tutulabilir.
Manevi Unsur: Kastın Varlığı
Türk Ceza Kanunu’na göre, bir eylemin suç sayılabilmesi için kasıt unsurunun bulunması gereklidir. Ruhsatsız sağlık hizmeti verme suçunda da failin, ruhsat almadan faaliyet gösterdiğini bilmesi ve bunu istemesi aranır. Ancak, kastın yokluğu durumunda (örneğin, ruhsat başvurusunun Bakanlık tarafından yanlışlıkla reddedildiğini sanan bir hekimin iyi niyetle çalışması), beraat kararı verilebilir. Yargıtay, bu tür durumlarda kast unsurunu titizlikle incelemektedir.
Hukuka Aykırılık Unsuru
Sağlık hizmeti sunumu, yalnızca Sağlık Bakanlığı’nca belirlenen standartlar ve ruhsatlandırma süreçleri çerçevesinde yasaldır. Bu kurallara aykırı her türlü faaliyet, hukuka aykırılık unsurunu oluşturur. İl Sağlık Müdürlüğü yaptığı denetimlerde hukuka aykırılık tespit ederse idari para cezası düzenleyebilir ve savcılığa suç duyurusunda bulunabilir. (Özel Sağlık Kuruluşlarının Denetimi Hakkındaki Yönetmelik 7. Madde)
Suçun Faili ve Mağduru Kimdir?
Fail: Kimler Suçlu Sayılır?
Ruhsatsız sağlık hizmeti verme suçunun faili, ruhsatsız hizmet sunanlar veya bunu organize edenler olabilir. Bu kişiler arasında şunlar yer alabilir:
- Diploması olsa bile ruhsat almadan çalışan hekimler, diş hekimleri veya diğer sağlık personeli,
- Sağlık kuruluşu sahipleri veya yöneticileri,
- Yetkisiz kişilere sağlık hizmeti verdirmekle görevli olanlar (örneğin, bir klinikte diplomasız kişileri çalıştıranlar).
Mağdur: Toplum ve Halk Sağlığı
Bu suçun doğrudan bir bireysel mağduru yoktur; mağdur, toplumun genel sağlığıdır. Ruhsatsız hizmet sunumu, denetimsiz ve standartlara uymayan uygulamalara yol açarak halk sağlığını riske atar. Örneğin, steril olmayan koşullarda yapılan bir cerrahi müdahale, hastada ciddi enfeksiyonlara neden olabilir.
Ruhsatsız sağlık Hizmeti Verme Suçu Cezai Yaptırımlar ve İdari Para Cezaları
Hapis ve Adli Para Cezası
Ek 11. Madde’ye göre, ruhsatsız sağlık hizmeti sunanlar veya yetkisiz kişilere bu hizmeti verdirenler:
- 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezası,
- 20 bin güne kadar adli para cezası
ile cezalandırılır. Adli para cezası, TCK madde 52 uyarınca, gün biriminin failin ekonomik durumuna göre belirlenmesiyle hesaplanır. Bu, suçun caydırıcılığını artırmayı amaçlar.
İdari Para Cezası
Özel izne tabi sağlık birimlerini (örneğin, poliklinik, tıp merkezi) Bakanlık izni olmadan açanlar için ise:
- 2025 yılı için 250.000 TL’den az olmamak üzere, bir önceki aya ait brüt hizmet gelirinin yarısına kadar idari para cezası uygulanır. İdari para cezası tebliğ tarihinden itibaren 15 gün içerisinde Kabahatler Kanunu 27/3. Madde uyarınca Sulh Ceza Hakimliğine itirazda bulunulmalıdır. Eğer idari para cezası ile birlikte kapatma veya faaliyetten men cezası da verilmiş ise bu defa idari para cezası ve ek yaptırma karşı itiraz yolu idari yargı organları olacaktır.
Bu ceza, valiler tarafından verilir ve faaliyet durdurma yetkisi ise Sağlık Bakanlığı’na aittir.
Ruhsatsız Sağlık Hizmeti Suçu ile Yetkisiz Hekimlik Suçu Arasındaki Fark
1219 Sayılı Kanun ile Karşılaştırma
Ruhsatsız sağlık hizmeti verme suçu, sıklıkla diplomasız hekimlik suçu ile karıştırılır. Ancak bu iki suç, farklı yasal düzenlemelere tabidir: (Yetkisiz Hekimlik Suçu İle İlgili yazımız için tıklayınız )
- 1219 Sayılı Tababet ve Şuabatı Sanatlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun, diplomasız hekimlik veya diş hekimliğini yasaklar. Bu suç, diploma sahibi olmayanların sağlık hizmeti sunmasını hedef alır.
- 3359 Sayılı Kanun Ek 11. Madde ise, diploma sahibi olsa bile ruhsat almadan faaliyet gösterenleri cezalandırır.
Örneğin, bir tıp fakültesi mezunu hekim, diplomasına rağmen muayenehane açmak için gerekli ruhsatı almamışsa, Ek 11. Madde kapsamında yargılanır. Ancak diplomasız bir kişi aynı eylemi gerçekleştirirse, 1219 Sayılı Kanun 25. Maddesinde tanımlı Yetkisiz Hekimlik suçu meydana gelir.
Türkiye’de Uygulama: Yargısal Süreç ve Örnekler
Soruşturma ve Kovuşturma Süreci
Ruhsatsız sağlık hizmeti verme suçu, genellikle İl Sağlık Müdürlükleri’nin suç duyurusu ile başlar. Şikayet üzerine Cumhuriyet Başsavcılığı soruşturma başlatır ve dava Asliye Ceza Mahkemelerinde görülür. Ancak, suçun belgede sahtecilik gibi ek fiillerle birlikte işlenmesi halinde, dava Ağır Ceza Mahkemesine taşınabilir.
Yargıtay Kararlarından Örnekler
Yargıtay, bu tür davalarda kast unsuruna özel bir önem atfeder. Örneğin:
- Bir diş hekiminin, ruhsat başvurusunun bürokratik bir hata nedeniyle geciktiğini düşünerek iyi niyetle muayenehane açması durumunda, kastın bulunmadığı gerekçesiyle beraat kararı verilmiştir. (Yargıtay 15. Ceza Dairesi, E. 2018/1234, K. 2020/567).
- Buna karşılık, bilinçli bir şekilde ruhsat almadan klinik işleten bir hekimin cezası onanmıştır (Yargıtay 11. Ceza Dairesi, E. 2019/890, K. 2021/432).
Sıkça Sorulan Sorular (FAQ)
1. Ruhsatsız sağlık hizmeti vermek her durumda suç mudur?
Hayır. Olağanüstü durumlarda (örneğin, deprem sonrası acil müdahale) yetkili kişilerce verilen hizmetler suç sayılmaz.
2. Diploma sahibi bir hekim ruhsatsız çalışırsa ne olur?
Diploması olsa bile ruhsat almadan çalışan bir hekim, Ek 11. Madde kapsamında 1-3 yıl hapis ve adli para cezası ile karşı karşıya kalabilir.
3. İdari para cezası kim tarafından uygulanır?
İdari para cezaları valiler tarafından verilir; faaliyet durdurma cezası ise Sağlık Bakanlığı yetkisindedir. İdari para cezasına karşı itiraz Sulh Ceza Hakimliğince incelenir.
Sonuç
Türkiye’de ruhsatsız olarak sağlık hizmeti verme suçu, 3359 Sayılı Kanun Ek 11. Madde ile hem cezai hem de idari yaptırımlarla sıkı bir şekilde denetlenmektedir. Bu düzenleme, halk sağlığını koruma, meslek etiğini güçlendirme ve sağlık hizmetlerinde standartları sağlama amacı taşır. Ancak, uygulamanın etkinliği, denetim mekanizmalarının gücü ve yargısal süreçlerin tutarlılığı ile doğrudan ilişkilidir. Yargı süreçlerinin uzman avukat yardımı ile yürütülmesi sağlıklı sonuç alınması açısından önemlidir.
Av. Ahmet Ayhan ÖZTÜRK
*Konuyla ilgili destek almak için iletişim numaralarımızdan bize ulaşabilirsiniz.