6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu (SPK), sermaye piyasasının güvenilir, şeffaf, etkin, istikrarlı, adil ve rekabetçi bir ortamda işleyişinin sağlanması ile yatırımcıların hak ve menfaatlerinin korunması amacıyla özel ceza hükümleri ihdas etmiştir. Bu hükümlerin başında Kanunun 106. maddesinde düzenlenen Bilgi Suistimali ve 107. maddesinde düzenlenen Piyasa Dolandırıcılığı (Manipülasyon) suçları gelmektedir. Kanun koyucu, bu suçları Türk Ceza Kanunu’ndaki (TCK) genel dolandırıcılık hükümlerinden (TCK m. 157-158) ayrı olarak düzenlemiştir; zira genel dolandırıcılıkta belirli bir kişinin hileli davranışlarla aldatılması aranırken, sermaye piyasası suçlarında aldatılan doğrudan piyasanın kendisi, doğal fiyat oluşumu ve kamunun güvenidir.
1. Bilgi Suistimali (SPK m. 106) ve Piyasa Dolandırıcılığı (SPK m. 107) Suçlarının Unsurları
SPK m. 106 kapsamında düzenlenen bilgi suistimali (insider trading), sermaye piyasası araçlarının fiyatlarını, değerlerini veya yatırımcıların kararlarını etkileyebilecek nitelikte olup henüz kamuya duyurulmamış içsel bilgilere dayalı olarak alım veya satım emri verilmesini, verilen emrin değiştirilmesini veya iptal edilmesini ve bu suretle kendisine veya bir başkasına menfaat temin edilmesini yaptırıma bağlamaktadır. Suçun failleri; ihraççı veya bağlı ortaklık yöneticileri, pay sahipliği ya da iş ve meslek icrası nedeniyle bu bilgiye erişenler, bilgiyi suç işleyerek elde edenler veya bilginin niteliğini bilmesi gereken kişilerdir.
SPKn m. 107 ise piyasa dolandırıcılığını iki ayrı fıkrada ve farklı yapısal unsurlarla ele almaktadır:
- İşlem Bazlı Piyasa Dolandırıcılığı (SPK m. 107/1): Sermaye piyasası araçlarının fiyatlarına, fiyat değişimlerine, arz ve taleplerine ilişkin olarak yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandırmak amacıyla alım veya satım yapılması, emir verilmesi, emir iptal edilmesi, emir değiştirilmesi veya hesap hareketleri gerçekleştirilmesi fiillerini kapsar. Yargıtay içtihatlarında ve öğretide bu fıkra kapsamındaki suçun bir “tehlike suçu” olduğu kabul edilmektedir. Dolayısıyla failin fiilen maddi bir kazanç elde etmesi veya piyasa fiyatının değişmesi suçun tamamlanması için şart koşulmamış; yanıltıcı izlenim uyandırmaya elverişli emir ve işlem zincirinin varlığı yeterli görülmüştür. Ancak eylemin piyasa dengesini bozmaya elverişsiz olması (vasıta elverişsizliği) durumunda suç oluşmayacaktır.
- Bilgi Bazlı Piyasa Dolandırıcılığı (SPK m. 107/2): Sermaye piyasası araçlarının fiyatlarını, değerlerini veya yatırımcıların kararlarını etkilemek amacıyla yalan, yanlış veya yanıltıcı bilgi verilmesi, söylenti çıkarılması, haber verilmesi, yorum yapılması, rapor hazırlanması ya da bunların yayılması ve bu suretle menfaat sağlanması suç olarak tanımlanmıştır. 27.03.2015 tarihli ve 6637 sayılı Kanun ile yapılan değişiklik sonrasında bilgi bazlı manipülasyon ani hareketli bir suç olmaktan çıkarılarak neticeli bir suça dönüştürülmüştür. Yargıtay denetiminde de yalan veya yanıltıcı bilginin yayılmasının yanında, failin bu eylem sonucunda doğrudan ekonomik bir menfaat elde etmiş olması suçun tamamlanması için zorunlu bir kurucu unsur olarak aranmaktadır.
Her iki suç tipi bakımından da özel kast (saik) ve aldatma kabiliyeti aranmaktadır. Yargıtay yerleşik uygulamalarında 106 ve 107. maddeler kapsamındaki suçların taksirle (dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılıkla) veya olağan ticari teamüller çerçevesinde gerçekleştirilen rastgele piyasa hareketleriyle işlenemeyeceği açıkça vurgulanmaktadır. Yapılan işlemlerin veya yayılan bilgilerin sermaye piyasasında yapay bir arz-talep veya fiyat dengesi yaratacak elverişlilikte olması şarttır. Öte yandan, SPK m. 108’de sayılan TCMB’nin finansal istikrar amaçlı işlemleri, Kurul düzenlemelerine uygun pay geri alım programları ve fiyat istikrarını sağlayıcı işlemler özel birer hukuka uygunluk sebebi olarak suç kapsamı dışında bırakılmıştır.
2. İdari Yaptırım (SPK m. 104) ile Ceza Sorumluluğu Ayrımı
Sermaye piyasasında gerçekleşen her aykırı hareket doğrudan ceza soruşturmasına konu edilmez. SPK m. 104 uyarınca, makul bir ekonomik veya finansal gerekçeyle açıklanamayan, borsa ve teşkilatlanmış diğer piyasaların güven, açıklık ve istikrar içinde çalışmasını bozacak nitelikteki eylem ve işlemler, bir suç oluşturmadığı takdirde “piyasa bozucu eylem” sayılır ve SPK tarafından idari para cezası ile işlem yasağı gibi idari yaptırımlara tabi tutulur. Yargıtay ve Danıştay kararlarında da her piyasa bozucu eylemin doğrudan hapis cezası gerektiren SPKn m. 107 suçuna vücut vermeyeceği; ceza sorumluluğu için kanundaki özel kast ve aldatma elverişliliği unsurlarının somut delillerle ortaya konulması gerektiği belirtilmektedir.
3. Özel Soruşturma Usulü: SPK Yazılı Başvuru Şartı (SPK m. 115) ve Görevli Mahkeme
6362 sayılı Kanun’un 115. maddesi, sermaye piyasası suçlarının soruşturulması bakımından özel bir muhakeme (takip) şartı getirmiştir. Buna göre, SPKn’de tanımlanan suçlardan dolayı Cumhuriyet savcısı tarafından soruşturma yapılabilmesi, Sermaye Piyasası Kurulu’nun (SPK) Cumhuriyet Başsavcılığına yazılı başvuruda bulunmasına bağlıdır. Bu yazılı başvuru olmadan savcılık resen veya bireysel şikâyet üzerine doğrudan soruşturma yürütemez; mahkemeler de kovuşturma yapamaz. Ancak öğretide ve uygulamada kabul edildiği üzere bu muhakeme şartı kişi bazlı değil, olay ve fiil bazlıdır. SPK’nın yazılı başvurusunda yer alan somut olay ve zaman dilimiyle sınırlı kalmak kaydıyla, soruşturma sırasında suça iştirak ettiği tespit edilen diğer şüpheliler hakkında yeniden SPK başvurusu alınmasına gerek olmaksızın soruşturma yürütülebilir.
Ceza yargılamasında görevli mahkeme ise SPK m. 116 uyarınca Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK) tarafından ihtisas mahkemesi olarak görevlendirilen Asliye Ceza Mahkemeleridir. Ayrıca SPK m. 114 gereğince, 106 ve 107. maddelerde tanımlanan suçların bir tüzel kişinin yararına olarak işlenmesi hâlinde, ilgili tüzel kişi hakkında da Türk Ceza Kanunu’ndaki tüzel kişilere özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur.
4. Suç İşlemek Amacıyla Örgüt Kurma (TCK m. 220) ve Malvarlığına El Koyma (CMK m. 128) Boyutu
Sermaye piyasası soruşturmalarında, özellikle çok sayıda yatırımcıyı etkileyen fon operasyonları veya koordineli hisse hareketlerinde, SPK hükümlerinin yanında Türk Ceza Kanunu ve Ceza Muhakemesi Kanunu’nun ağır koruma tedbirleri de gündeme gelmektedir.
Borsada manipülasyon eylemlerinin birden fazla kişi tarafından birlikte gerçekleştirilmesi (çok failli suç veya iştirak), faillerin otomatik olarak TCK m. 220 kapsamında suç örgütü kurma veya yönetme suçunun faili sayılmasını gerektirmez. TCK m. 220 anlamında bir suç örgütünden söz edilebilmesi için; en az üç kişinin bir araya gelmesi, aralarında hiyerarşik bir yapı ile altlık-üstlük ilişkisinin bulunması, emir-komuta zincirinin işlemesi ve en önemlisi belirsiz sayıda ve çeşitlilikte suçu sürekli olarak işleme iradesinin varlığı şarttır. Sadece tek bir veya birkaç hisse senedi üzerinde yapılan manipülatif birliktelikler bu unsurları taşımıyorsa, eylem örgüt faaliyeti olarak nitelendirilemez.
Diğer yandan, soruşturma kapsamında CMK m. 128 uyarınca şüphelilerin taşınmazlarına, banka hesaplarına, şirket ortaklık paylarına ve diğer hak ve alacaklarına tedbiren el konulması sıkça başvurulan bir koruma tedbiridir. Ancak CMK m. 128 bir katalog suç düzenlemesidir; tek başına SPK m. 106 veya 107 suçları bu katalogda yer almamaktadır. Dolayısıyla sermaye piyasası soruşturmalarında şüphelilerin malvarlığına CMK m. 128 kapsamında el konulabilmesi için, dosyada aynı zamanda katalogda yer alan suç işlemek amacıyla örgüt kurma (TCK m. 220), nitelikli dolandırıcılık (TCK m. 158) veya suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama (TCK m. 282) suçlarının işlendiğine dair somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin bulunması ve el konulan malvarlığının bu suçlardan elde edildiğinin gerekçeli hâkim kararıyla ortaya konulması zorunludur.
Sonuç
Sermaye piyasası suçları, hem teknik yapısı hem de piyasa güvenine verdiği zarar nedeniyle klasik ceza hukuku normlarından ayrılan kendine özgü bir rejimle düzenlenmiştir. SPKn m. 106 ve m. 107 kapsamında cezai sorumluluğun doğabilmesi; piyasa bozucu eylemler (m. 104) ile suç teşkil eden fiiller arasındaki ince çizginin titizlikle ayrılmasına, özel kast ve aldatma kabiliyetinin somut delillerle ispatlanmasına ve bilgi bazlı manipülasyonda maddi menfaat neticesinin ortaya konulmasına bağlıdır. Usul hukuku bakımından ise SPK’nın olay ve fiil bazlı yazılı başvuru şartının (m. 115) sınırları gözetilmeli; çok failli veya koordineli işlemlerde otomatik olarak TCK m. 220 kapsamında örgüt isnadına gidilmemeli, CMK m. 128 uyarınca uygulanan malvarlığına el koyma tedbirlerinde ise katalog suç şartı ile suçtan elde edilen gelir illiyeti sıkı bir yargısal denetime tabi tutulmalıdır. Piyasa düzeninin korunması ile mülkiyet ve adil yargılanma hakları arasındaki hassas denge, ancak kanunilik ilkesine sıkı sıkıya bağlı ve öngörülebilir bir yargı pratiğiyle sağlanabilir.
Av. Ahmet Ayhan ÖZTÜRK
ozturkveciceck@gmail.com
0552 730 84 96

1 yorum